ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟ ଜାତିର ବିଷେଷତ୍ୱ ଏବଂ ସର୍ବାପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସ୍ପୃହଣୀୟ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବାର ନାନା ଉପାୟ ଅଛି। ଉକ୍ତ ଉପାୟମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ଭିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ:-ଅବୁଭବ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ। ଅଭିନିବେଶ ଓ ବିଚାର ସହକାରେ ଉକ୍ତ ଉଭୟ ଉପାୟରେ ଲବ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଜିତ ଓ ପୁଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାୟ ଅପରର ସାହାଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ। ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟୋପାର୍ଜିତ ଜ୍ଞାନ ଯେପରି ଲାଭ କରାଯାଏ, ସେହିପରି ଅନୁଭବ ଓ ପରିଦର୍ଶନର ପ୍ରଣାଳୀ ମଧ୍ୟ ଶିକ୍ଷା କରାଯାଏ।
ସଂସାରରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ସବୁ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଅନେକ ବିଷୟରେ ଜାଣି ଅବା ନ ଜାଣି ସେ ଅନ୍ୟର ସାହାଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଜ୍ଞାନ-ଲାଭ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଲୋକ ଅପର ମୁଖରୁ ଶୁଣି ନୂତନ ବିଷୟ ଶିକ୍ଷା କରେ, ଅଥବା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସମସାମୟିକ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ୱରଚିତ ଗ୍ରନ୍ଥାଦିରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖିଥାନ୍ତି, ତାହା ଗ୍ରହଣ କରେ। ଦିଓଟି ଉପାୟରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରାଯାଇପାରେ। ପୋଥି ବା ପୁସ୍ତକ ଓ ପତ୍ରିକା ଉଭୟରୁ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରାଯାଇପାରେ। ତଥାପି ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରଭେଦ ଅଛି।
ଖଣ୍ଡିଏ ପୁସ୍ତକରେ ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଖଣ୍ଡିଏ ପତ୍ରିକାରେ ନାନା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ଥାଏ, ସୁତରାଂ ଖଣ୍ଡିଏ ପତ୍ରିକା-ପାଠରୁ ନାନା ପୁସ୍ତକ-ପାଠର ଜ୍ଞାନ ନ୍ୟୂନାଧିକ ପରିମାଣରେ ମିଳେ। ପୁଣି, ପାଞ୍ଚଖଣ୍ଡ ପୁସ୍ତକ କିଣିବା ଅସମ୍ପନ୍ନ ଲୋକ ପକ୍ଷରେ କଠିନ ହୋଇପାରେ। ଅଥର ପତ୍ରିକା ଖଣ୍ଡିଏ କିଣିବା ସେତେଦୂର କଠିନ ନ ହୋଇପାରେ। ପତ୍ରିକା ଖଣ୍ଡିକରେ ନାନା ବିଷୟକ ପ୍ରବନ୍ଧର ସମାବେଶ ଥିବାରୁ ବିଷୟ-ପରିବର୍ତ୍ତନ କିୟତ୍ ପରିମାଣରେ ମାନସିକ କ୍ଳାନ୍ତି ନିବାରଣ କରେ ଓ ଆଗ୍ରହ ସଞ୍ଚାର କରେ। ଭୋଜନ, ଦର୍ଶନ, ଶ୍ରବଣ ପ୍ରଭୃତି ବିଷୟରେ ନବୀନତା ବା ପରିବର୍ତ୍ତନର ଫଳ କିପରି ରୁଚିକର, ଅନେକେ ଅନୁଭବ କରିଥିବେ।
ପ୍ରବନ୍ଧ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ। ଏକାଧିକ ବ୍ୟକ୍ତି ମିଳିତ ହୋଇ ଖଣ୍ଡିଏ ପତ୍ରିକାର ଗ୍ରାହକ ହେବା ଅନେକ ସ୍ଥଳେ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ, ଏକାଧିକ ବ୍ୟକ୍ତି ମିଳିତ ହୋଇ ଖଣ୍ଡିଏ ପୁସ୍ତକ ବା ପତ୍ରିକା କ୍ରୟ କରି ପଢ଼ିବାର ଉଦାହରଣ ବିରଳ। ପୁସ୍ତକପାଠରେ କୌଣସି ପାଠକ ଯେଉଁ ଆୟାସ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ପତ୍ରିକା-ପାଠରେ ତାହା ସେତେ ପରିମାଣରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ବୋଲି ପୁସ୍ତକ-ପାଠ ହେୟ ଓ ପତ୍ରିକା-ପାଠ ହିଁ ଉପାଦେୟ, ଏହା ବୋଲିବା ଆମ୍ଭମାନଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ନୁହେଁ। ପୁସ୍ତକ-ପାଠର ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗିତା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତାହା ଅଦ୍ୟ ଆଲୋଦ୍ୟ ବିଷୟ ନୁହେଁ।
ପତ୍ରିକା-ପାଠର ଆଉ କେତେକ ସୁଫଳ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଛି। ପାଠକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାରି ମନରେ ରଚନାତ୍ମକ ପ୍ରବନ୍ଧର ପ୍ରଭାବ ସହଜରେ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ। ପୁସ୍ତକ-ପାଠରେ ସେପରି ହେଉଥିବାର ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏପରି ପାଠକ, ତନ୍ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷତଃ ତରୁଣ ବୟସ୍କ ପାଠକ, ପ୍ରବନ୍ଧ ସହିତ ଲେଖକର ନାନା ଲିପିବଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ଅଭିଳାଷୀ ହୋଇ ରଚନାର ‘ସିଦ୍ଧିରସ୍ତୁ’ ଆରମ୍ଭ କରିଥାନ୍ତି। ଏପରି ଅଭିଳାଷ ସାହିତ୍ୟ-ବିକାଶର ଅନୁକୂଳ, ଏଣୁ ସମ୍ବୋଧନୀୟ।
ସତ୍ୟତଃ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ନବୀନ ବକ୍ତା ଓ ଲେଖକମାନେ ଏହିପରି ବକ୍ତୃତା ଓ ରଚକତାର ମୁଳପତ୍ତନ ଶିକ୍ଷା କରି ପରିଣାମରେ ପ୍ରବୀଣ ସ୍ଥପତିତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଅଛନ୍ତି। ଏହି ପତ୍ରିକାମାନ ପ୍ରଧାନତଃ ଦୁଇ ଶ୍ରେଣୀର ବିଭକ୍ତ। ଏକ ଶ୍ରେଣୀରେ ଦୈନିକ ଓ ସାପ୍ତାହିକ ପତ୍ରିକାମାନ, ଅପର ଶ୍ରେଣୀରେ ମାସିକ ପ୍ରଭୃତି। ଉଭୟେ ଗୁରୁ କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ। ଦୈନିକ ଓ ସାପ୍ତାହିକ ପତ୍ରିକା ସାମୟିକ ସମ୍ଭାଦରେ ଓ ସାମୟିକ ଘଟନାମାନଙ୍କର ଆଲୋଚନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଅପରିବିଧ ପତ୍ରିକାରେ ଉଚ୍ଚତର ବିଷୟର ଆଲୋଚନା ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ।
ଏହି ଅପର ଶ୍ରେଣୀର ପତ୍ରିକା ମଧ୍ୟରେ ମାସିକ ପତ୍ରିକାର ସଂଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରଚାର ଅଧିକ। ମାସିକ ପତ୍ରିକା ବିଜ୍ଞାନ, ଇତିହାସ ଓ ସାହିତ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଳ୍ପଶଃ ଶିକ୍ଷାଦିଏ, ଏବଂ ଶିକ୍ଷିତ ମଣ୍ଡଳୀର ସାହିତ୍ୟଲାଳସା କିୟତ୍ ପରିମାଣରେ ତୃପ୍ତ କରେ। ମାସିକ-ପତ୍ର ସାହିତ୍ୟ-ବିକାଶର ନାୟକ ଏବଂ ତାହା ସମାଜର ସାହିତ୍ୟ-ବୃଦ୍ଧିର ପରିଚାୟକ।
-୦-
ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧଟି ଗ୍ରାମସେବକ ସମବାୟ ପ୍ରକାଶନ, କଟକ ପକ୍ଷରୁ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ମହାରଣା ଓ ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ର ମହାରଣାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ‘ଚନ୍ଦ୍ରମୋହନ ଗ୍ରନ୍ଥାବଳୀ’ରୁ ସଂଗୃହୀତ। ଏହି ଲେଖାଟି ଉତ୍କଳ ସାହିତ୍ୟ ପତ୍ରିକାର ପ୍ରଥମ ଭାଗ, ପ୍ରଥମ ସଂଖ୍ୟା-୧୮୯୭ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା।